Όψεις διδακτικής, διδασκαλίας και μάθησης της Βυζαντινής Μουσικής

Abstract

Το παρόν εγχειρίδιο αφορά όψεις της εκπαίδευσης στον τομέα της Βυζαντινής Μουσικής – Ψαλτικής Τέχνης και προορίζεται για φοιτητές και φοιτήτριες Μουσικών Σπουδών, για μελλοντικούς και τωρινούς μουσικοδιδασκάλους αλλά και για κάθε ενδιαφερόμενο/η μαθητή και μαθήτρια Βυζαντινής Μουσικής στα πρώτα βήματα εκμάθησής της. Μετά από την αρχική αναφορά στο πλαίσιο και στις μεθόδους διδασκαλίας της Ψαλτικής Τέχνης στο Βυζάντιο (Πρόλογος Β΄ Ευαγγελίας Σπυράκου και Κεφάλαιο 1), στρεφόμαστε προς τα σημερινά πλαίσια Μουσικής Εκπαίδευσης (Εισαγωγή). Λαμβάνοντας υπόψη το αυξανόμενο ενδιαφέρον για εκμάθηση Βυζαντινής Μουσικής από διάφορες ηλικιακές ομάδες, από τη νηπιακή και προσχολική μέχρι την τρίτη ηλικία, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλες χώρες, εκφράζονται σκέψεις και προτείνονται μαθησιακά περιεχόμενα, μεθοδολογικές προσεγγίσεις, δραστηριότητες και διδακτικά παιχνίδια, για μια χαρούμενη, βιωματική και δημιουργική εκμάθηση της Βυζαντινής Μουσικής. Ξεκινάμε με ζητήματα αναφορικά με την καλλιέργεια της φωνής (Κεφάλαιο 2), για να προχωρήσουμε σε βοηθήματα προς εκμάθηση της βυζαντινής παρασημαντικής και των οκτώ ήχων (Κεφάλαια 3 – 4). Στην επόμενη ενότητα, ακολουθούν διδακτικά παιχνίδια για διάφορες ηλικίες και με ποικίλες στοχοθεσίες, πάνω σε θέματα σημειογραφίας, οκτωηχίας και ιστορίας της Βυζαντινής Μουσικής (Κεφάλαια 5 – 8). Τα παιχνίδια μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την εκπαίδευση μελλοντικών μουσικο-εκπαιδευτικών και να αξιοποιηθούν στη διδασκαλία Βυζαντινής Μουσικής σε τυπικά και άτυπα πλαίσια εκμάθησης, με δημιουργικές προσαρμογές ανά περίπτωση. Το εγχειρίδιο περιλαμβάνει, επίσης, μια ανθολογία τροπαρίων και συνοδεύεται από πλήθος ασκήσεων, ηχογραφήσεων και άλλου βοηθητικού υλικού για τη συστηματική διδασκαλία και μελέτη των επιμέρους τροπαρίων (κεφάλαια 9 – 13 και παραρτήματα Ι – ΙΙΙ). Σχεδόν σε όλα τα κεφάλαια, καθώς και στο Παράρτημα IV περιλαμβάνονται μουσικά παραδείγματα και ασκήσεις μεταγραφής στο πεντάγραμμο, προς γεφύρωση για τους σπουδαστές που είναι εξοικειωμένοι και με τον Δυτικοευρωπαϊκό μουσικό πολιτισμό. Οι διάφορες δραστηριότητες, τα διδακτικά παιχνίδια και οι ενότητες τροπαρίων ακολουθούν μια σειρά από το απλούστερο προς το συνθετότερο. Σε κάθε ενότητα, αναφέρονται οι στόχοι και τα μαθησιακά αποτελέσματα σε γνωστικό, συναισθηματικό και ψυχοκινητικό επίπεδο, καθώς και οι προτεινόμενες στρατηγικές διδασκαλίας. Συζητιούνται, επίσης, διαδρομές μελέτης και δυνατότητες απόκτησης μεταγνωστικών δεξιοτήτων για τη μελέτη της Βυζαντινής Μουσικής, όχι μόνο σε έναν ορίζοντα επίκαιρης δια βίου μάθησης, αλλά και με προοπτικές εις το διηνεκές, κατά τον ψαλμικό στίχο «Ψαλῶ τῷ Θεῷ μου ἕως ὑπάρχω» (Ψαλμός 103/104:33).

This manual presents various aspects of education in the field of Byzantine Music – Psaltic Art. It is devised for students of Music Studies, for future and present music teachers and for everybody interested beginner in Byzantine Music. After referring to frames and methods of teaching Psaltic Art in Byzantium (2nd Prologue by Evangelia Spyrakou and chapter I), we turn to the contemporary contexts of Music Education (Introduction). Considering the rising interest in learning Byzantine Music at different ages, from early infancy to the senior age, not only in Greece, but in many countries worldwide, we express some thoughts and make some proposals concerning teaching material and contents, methodological approaches, activities and didactic games, for a joyful, experiential and creative learning of Byzantine Music. We begin with themes related to natural vocal technique (chapter 2) and go on with supporting the teaching and learning of Byzantine neumes of the New Method and the eight-mode system (chapters 3-4). This is followed by several didactic games for different age groups and with various goals, referring to the notation, the modes and the history of Byzantine Music (chapters 5-8). The games can be used for training future music teachers and can be utilized or adapted creatively for the teaching of Byzantine Music in formal and informal educational frames. The manual comprises also an anthology of musical pieces, accompanied by various exercises, recordings and other supportive material for their systematic teaching and learning (chapters 9-13 and appendices I-III). In almost every chapter, as well as in Appendix IV, several transcription examples and exercises on staff notation are included, in order to build a bridge for people trained also in Western music culture. The different activities, the didactic games and the chapters with troparia are arranged according to their level of difficulty, from the simpler to the more complex ones. At the beginning of every chapter the didactic goals on cognitive, affective and psychomotor levels are mentioned, along with proposed teaching methods. Furthermore, we discuss learning paths and possibilities of achieving metacognitive skills in studying music not only with a horizon of earthly life-long training, but also in an eternal perspective, according to the psalm verse “I will sing praise to my God as long as I live.” (Psalm 103/104:33).